पारस कुमार साउँद, अछाम। दशैं आउँदा घर सम्झिन्छौं। गाउँ सम्झिन्छौं। आफन्त सम्झिन्छौं। नयाँ लुगा, टीका, जमरा र परिवारसँगको भेटघाटले दशैंको माहोल बनाउँछ। तर लामो बिदा सुरु भएपछि धेरैलाई लाग्छ यसपालिको दशैं केही फरक तरिकाले मनाऊँ, नयाँ ठाउँ पुगौं, नयाँ भूगोल देखौं, नयाँ मानिस भेटौं र केही दिनका लागि भए पनि दैनिक जीवनको उही दौडधुपबाट टाढा जाऔं।
यस्तो यात्राको योजना बनाउँदै हुनुहुन्छ भने सुदूरपश्चिम तपाईंको नक्सामा छुट्नु नहुने प्रदेश हो।
नेपालको सुदूरपश्चिम केवल भौगोलिक रूपमा टाढाको भूभाग होइन। प्रकृति, संस्कृति, इतिहास, धार्मिक आस्था र जैविक विविधताको ठूलो संगम हो। यहाँ हिमाल छन्, पहाड छन्, पाटन छन्, घना जंगल छन्, ताल छन्, सिमसार छन्, वन्यजन्तु छन् र पुस्तौं देखि जोगिँदै आएका मौलिक संस्कृति छन्।
एकातिर बाजुराको बडिमालिकाको उचाइ छ, अर्को तिर कञ्चनपुरको शुक्लाफाँटाको फराकिलो घाँसे मैदान। दार्चुला र बझाङमा अपि–नाम्पा र साइपालको हिमाली भूगोल छ भने अछाममा रामारोशनका ताल र हरिया पाटन। कैलालीको घोडाघोडीमा ताल र थारू संस्कृति छ भने खप्तडमा प्रकृति, अध्यात्म र मौनताको छुट्टै संसार।
सुदूरपश्चिमको विशेषता यही विविधता हो। केही दिनको यात्रा मै यात्रुले नेपालको भूगोलका फरक–फरक रूपसँग साक्षात्कार गर्न सक्छ। तराईको समथर भूभागबाट पहाड तिर उक्लिँदै जाँदा दृश्य फेरिन्छ। वनस्पति फेरिन्छ। मौसम फेरिन्छ। मानिसको रहनसहन र खानपान फेरिन्छ। अझ माथि पुग्दा हिमाली भूगोल सुरु हुन्छ।
त्यसैले सुदूरपश्चिमको यात्रा एउटै स्वादको यात्रा होइन। यहाँ हरेक मोडमा भूगोल बदलिन्छ, दृश्य बदलिन्छ र यात्राको अनुभूति पनि बदलिन्छ। दशैंको लामो बिदालाई प्रकृतिसँग बिताउने सोच छ भने यी गन्तव्य यात्राको सूचीमा राख्न सकिन्छ।
१. खप्तड पाटन
सुदूरपश्चिमको नाम लिँदा धेरैको मनमा सबै भन्दा पहिले आउने गन्तव्य हो खप्तड।
खप्तड पुगेपछि पहिलो अनुभूति हुन्छ शहरबाट निकै टाढा आइपुगियो। यहाँ न ट्राफिकको हर्न सुनिन्छ, न भीडभाडको कोलाहल। चारैतिर जंगल, बीच–बीचमा खुला पाटन, टाढासम्म फैलिएको पहाडी भूगोल र माथि फराकिलो आकाश।
समुद्री सतहबाट करिब १ हजार ४ सय देखि ३ हजार ३ सय मिटर उचाइसम्म फैलिएको खप्तड क्षेत्र प्रकृतिले सजाएको विशाल खुला मैदान जस्तै देखिन्छ। डोटी, अछाम, बाजुरा र बझाङको संगम क्षेत्रमा फैलिएको खप्तड प्रकृति, अध्यात्म र शान्तिको अनुपम संगम हो। खुला पाटन, घना जंगल, चिसो हावा, हरियाली र टाढासम्म फैलिएका पहाडी दृश्यले खप्तड पुग्ने यात्रुलाई केही समयका लागि शहरको भीडभाड र दैनिक जीवनको व्यस्तताबाट अलग गरिदिन्छ।
खप्तडको सबैभन्दा ठूलो आकर्षण यहाँका फराकिला पाटन हुन्। वर्षायाम पछि हरियालीले ढाकिएका पाटनमा हिँड्दा प्रकृतिको आफ्नै लय महसुस हुन्छ। वसन्तमा विभिन्न फूल फुल्दा पाटनको रंग फेरिन्छ भने शरद ऋतुमा खुला आकाशमुनि टाढासम्म देखिने पहाडी दृश्यले यात्रालाई थप आकर्षक बनाउँछ। जंगलभित्रका बाटा, घाँसे मैदान, खोल्सा र चिसो हावाले यहाँको पदयात्रालाई आफैंमा एउटा अनुभव बनाउँछन्।
खप्तड केवल वन र पाटनको नाम होइन। यो एउटा आध्यात्मिक भूगोल पनि हो। खप्तड बाबाको नामसँग जोडिएको आश्रम यहाँको प्रमुख आकर्षण हो। लामो समय खप्तडमा साधना गरेका खप्तड बाबाको जीवन र साधनाले यस क्षेत्रलाई आध्यात्मिक पर्यटनसँग जोडेको छ। आश्रम आसपासको शान्त वातावरणले यात्रुलाई केही समय मौन भएर बस्न प्रेरित गर्छ।
खप्तड ताल, त्रिवेणी, सहस्रलिङ्ग, खप्तड बाबाको आश्रम, नागढुंगा र विशाल पाटन यहाँका प्रमुख आकर्षण हुन्। खप्तड ताल सानो भए पनि यसको प्राकृतिक परिवेशले यात्रुलाई आकर्षित गर्छ। जंगल र पाटनबीच रहेको तालको शान्त वातावरणमा केही समय बिताउनु आफैंमा अनुभव हो। त्रिवेणी धार्मिक महत्व बोकेको स्थान हो। सहस्रलिङ्ग खप्तडको उच्च भूभागमा रहेको महत्वपूर्ण स्थल हो। जहाँबाट वरपरका पहाडी भूभाग नियाल्न सकिन्छ। खप्तडमा पदयात्रा, चराचुरुङ्गी अवलोकन, प्रकृति अध्ययन, फोटोग्राफी, ध्यान तथा आध्यात्मिक गतिविधि गर्न सकिन्छ। बिहानको घाम पाटन माथि फैलिँदा र साँझको उज्यालो जंगलमा पर्न थालेपछि खप्तडको दृश्य झनै आकर्षक देखिन्छ।
खप्तडको यात्रा चाँडै पुगेर चाँडै फर्किने भन्दा केही समय प्रकृतिसँग बिताउने यात्रा हो। यहाँ पुगेर हतार गर्नुको अर्थ हुँदैन। पाटनमा केही बेर बस्नु, जंगलको आवाज सुन्नु , आध्यात्मिक गतिविधि गर्नु र आकाश निहाल्नु पनि खप्तड यात्रा कै हिस्सा हो।
२. रामारोशन
पहाडको बीचमा अचानक ताल देखिन्छ। तालको पानीमा आकाशको छाया पर्छ। वरिपरि हरियो पाटन हुन्छ। टाढा पहाड देखिन्छ। हावा चल्दा पानीमा बनेका तरंगले दृश्यलाई फेरि बदलिदिन्छ। अछामको रामारोशन यस्तै प्राकृतिक सौन्दर्यको गन्तव्य हो।
रामारोशनलाई स्थानीय धार्मिक विश्वास, प्रकृति र सांस्कृतिक परम्परासँग जोडेर हेर्ने गरिन्छ। यहाँका ताल र पाटनले यस क्षेत्रलाई विशेष बनाएका छन्। स्थानीय रूपमा रामारोशनका ताललाई विभिन्न नाम र धार्मिक विश्वाससँग जोडेर व्याख्या गर्ने परम्परा छ।
रामारोशनमा पुग्नु भनेको केवल एउटा ताल हेर्न पुग्नु होइन। यो पहाडी जीवन, स्थानीय बस्ती, वनजंगल र प्रकृतिसँग केही समय बिताउने अवसर पनि हो। हरिया पाटन, घना वन, खोलानाला, पहाडी भू-दृश्य र तालहरूको शृंखलाले रामारोशनलाई आफ्नै किसिमको प्राकृतिक संसार बनाएको छ। स्थानीय रूपमा १२ ताल र १८ पाटन का रूपमा चिनिने रामारोशन क्षेत्र प्रकृतिको शान्त वातावरणमा केही दिन बिताउन चाहने यात्रुका लागि आकर्षक गन्तव्य हो।
शहरमा हुर्किएका यात्रुका लागि यहाँको ग्रामीण जीवन आफैंमा एउटा आकर्षण हुन सक्छ। ढुंगा र माटोले बनेका घर, पहाडी बाटो, स्थानीय खेती प्रणाली, गाउँको दैनिक जीवन र मानिसको सरल आतिथ्य यात्राको सम्झनामा रहन सक्छ।
रामारोशनका ताल, हरिया पाटन, जंगल, पहाडी भूगोल र स्थानीय बस्ती मुख्य आकर्षण हुन्। ताल आसपासको वातावरण फोटोग्राफीका लागि पनि आकर्षक छ। बिहानको समयमा ताल माथि देखिने प्रकाश र आसपासको हरियालीले छुट्टै दृश्य सिर्जना गर्छ। बादल लागेको समयमा पहाड र तालबीचको दृश्य झनै फरक देखिन्छ।
चराचुरुङ्गीमा रुचि राख्नेहरूका लागि पनि रामारोशन रोचक गन्तव्य बन्न सक्छ। जंगल र तालको संयोजनका कारण यहाँ विभिन्न प्रजातिका चराचुरुङ्गी देख्न सकिन्छ।
रामारोशनको अर्को पक्ष स्थानीय जीवनशैली हो। पहाडी गाउँको जीवन, घरको बनोट, स्थानीय खानपान र मानिसको दैनिक गतिविधि आफैंमा नयाँ अनुभव बन्न सक्छ।
रामारोशन क्षेत्र जैविक तथा सांस्कृतिक दृष्टिले पनि महत्वपूर्ण भूभागका रूपमा हेरिँदै आएको छ। प्रकृति संरक्षण र स्थानीय समुदायको सहभागितासँग जोडेर पर्यटन विकास गर्ने सम्भावना यस क्षेत्रमा ठूलो छ।
शान्त ठाउँमा केही दिन बिताउन, पदयात्रा गर्न, ताल हेर्न, फोटोग्राफी गर्न र प्रकृतिको नजिक पुग्न चाहनेका लागि रामारोशन आकर्षक विकल्प हुन सक्छ।
रामारोशन यात्राको सुन्दरता यहाँको ‘ठूलो’ पर्यटकीय संरचनामा भन्दा प्राकृतिक मौलिकतामा छ। यही कारणले यहाँ पुग्ने यात्रुले गन्तव्यलाई केवल फोटो खिच्ने ठाउँका रूपमा होइन, प्रकृतिसँग जोडिने ठाउँका रूपमा अनुभव गर्न सक्छ।
३. बडिमालिका
बाजुराको बडिमालिका पुग्ने बाटो नै एउटा यात्रा हो। सडक सकिएपछि सुरु हुने पदयात्रा, उकालो–ओरालो, हरिया पाटन, खुला आकाश, टाढा देखिने हिमाली भूगोल बडिमालिकाको यात्रा गन्तव्य भन्दा पहिले नै सुरु भइसकेको हुन्छ।
बाजुराको बडिमालिका सुदूरपश्चिमको त्यस्तो गन्तव्य हो, जहाँ धार्मिक आस्था र हिमाली प्रकृतिको सौन्दर्य एकै यात्रामा अनुभव गर्न सकिन्छ। समुद्री सतहबाट माथि उठ्दै जाने पदमार्ग, फराकिला हरिया पाटन, भिरालो पहाड, खोलानाला र टाढासम्म देखिने हिम शृंखलाले बडिमालिकाको यात्रा सामान्य तीर्थयात्रा भन्दा फरक बनाउँछ।
बडिमालिका मन्दिर धार्मिक आस्थाको केन्द्र हो। विशेषगरी जनैपूर्णिमाको अवसरमा यहाँ ठूलो धार्मिक यात्रा हुने गर्छ। विभिन्न ठाउँबाट भक्तजनहरू कठिन पदमार्ग पार गर्दै बडिमालिका पुग्छन्। यात्राका क्रममा भौगोलिक कठिनाइ भए पनि आस्थाले मानिसलाई अगाडि बढाइरहेको दृश्य आफैंमा बडिमालिकाको विशिष्ट पक्ष हो।
बडिमालिकाको परिचय मन्दिरमा मात्र सीमित छैन। यहाँ पुग्ने बाटोमा भेटिने प्रकृतिले यात्रालाई उत्तिकै महत्वपूर्ण बनाउँछ। तलबाट माथितिर उक्लिँदै जाँदा वन क्षेत्र परिवर्तन हुँदै जान्छ। कतै घना जंगल, कतै खुला पाटन, कतै ढुंगे बाटो र कतै बादलसँगै हिँडे जस्तो अनुभूति हुन्छ। मौसम खुलेको दिन टाढाका हिमाल र पहाडी भू-दृश्यले यात्रुको थकान बिर्साइदिन्छ
धार्मिक महत्वसँगै यहाँको प्राकृतिक भूगोल पनि उत्तिकै आकर्षक छ। उच्च भूभागमा फैलिएका पाटन बडिमालिकाको यात्राका विशेष दृश्य हुन्। बाटोमा देखिने घाँसे मैदान, पहाडी फूल, बादलको आवतजावत र टाढाको हिमाली दृश्यले यात्रालाई प्रकृतिसँग जोड्छ।
बडिमालिका मन्दिर, विशाल पाटन, हरिया डाँडा, हिमाली दृश्य र बाटोमा भेटिने प्राकृतिक भू-दृश्य प्रमुख आकर्षण हुन्। उच्च भूभागमा पुगेपछि वरिपरिका पहाड र हिमाली दृश्यले यात्राको थकान केही हदसम्म भुलाइदिन सक्छ।
बडिमालिकाको यात्रा साहसिक पर्यटनमा रुचि राख्नेका लागि पनि आकर्षक छ। तर उच्च उचाइ, लामो पदयात्रा र मौसममा आउने परिवर्तनलाई हल्का रूपमा लिनु हुँदैन। यात्रा अघि बाटोको अवस्था, बसोबास, खानेपानी, मौसम र स्थानीय गाइडको व्यवस्था बुझ्नु आवश्यक हुन्छ।
बडिमालिका यात्राको विशेषता नै प्रकृति र आस्थाको संगम हो। यहाँ पुग्ने यात्रु कोही दर्शनका लागि पुग्छन्, कोही हिमाली प्रकृति हेर्न, कोही पदयात्राको अनुभवका लागि। एउटै गन्तव्यले फरक–फरक यात्रुलाई फरक अनुभव दिन सक्छ।
दशैंको समयमा धार्मिक यात्राको आकर्षण स्वाभाविक रूपमा बढ्छ। तर उच्च हिमाली क्षेत्रमा यात्रा गर्ने हो भने धार्मिक आस्था भन्दा पनि पहिले यात्राको सुरक्षा र तयारीलाई ध्यान दिनुपर्छ।
४. अपि–नाम्पा
दार्चुलाको अपि–नाम्पा क्षेत्र सुदूरपश्चिमको हिमाली सौन्दर्य बुझ्ने महत्वपूर्ण गन्तव्य हो। आकाश छेडे जस्ता देखिने हिमशृंखला, गहिरा उपत्यका, पहाडी वन, हिमाली नदी–खोला र दुर्गम बस्तीले यस क्षेत्रलाई साहसिक तथा प्रकृति पर्यटनका लागि आकर्षक बनाएका छन्।
अपि–नाम्पा क्षेत्रमा पुग्नु आफैंमा एउटा लामो यात्राको अनुभव हो। सडकबाट सहजै पुगिने सामान्य पर्यटकीय गन्तव्य भन्दा यहाँको यात्रा फरक छ। बाटोमा भेटिने गाउँ, स्थानीय मानिसको दैनिकी, उकालो–ओरालो, खोलानाला र विस्तारै बदलिँदै जाने वनस्पतिले यात्रालाई निरन्तर रोचक बनाइरहन्छ। कतै हरिया पहाड देखिन्छन् भने माथि तिर पुग्दै जाँदा हिमाली भू-दृश्य विस्तारै खुल्दै जान्छ।
यस क्षेत्रको सबै भन्दा ठूलो आकर्षण हिमालको नजिक पुगेर त्यसको विशालता अनुभव गर्नु हो। टाढाबाट फोटोमा देखिने हिमाल र त्यसको काखमा उभिएर देखिने हिमालबीचको अनुभूति फरक हुन्छ। मौसम खुलेका बेला सेता हिमशिखर, नीलो आकाश र वरिपरिका गहिरा पहाडी भू-दृश्यले यात्रुलाई लामो समयसम्म त्यहीँ रोकिराख्न सक्छ।
अपि–नाम्पा क्षेत्र प्राकृतिक विविधताका दृष्टिले पनि महत्वपूर्ण छ। तल्लो पहाडी भूभाग देखि उच्च हिमाली क्षेत्रसम्म फरक–फरक वनस्पति र वन्यजन्तुको बासस्थान पाइन्छ। यस क्षेत्रमा हिमाली जैविक विविधता अवलोकन गर्ने सम्भावना छ। त्यसैले यो क्षेत्र केवल हिमाल हेर्न जाने पर्यटकका लागि मात्र होइन, प्रकृति, पदयात्रा र वन्यजन्तुमा रुचि राख्नेहरूका लागि पनि महत्वपूर्ण छ। अर्को परिचय यहाँका मानिसको जीवन हो। दुर्गम हिमाली बस्तीमा बस्ने समुदायको दैनिकी, परम्परागत कृषि, पशुपालन, स्थानीय संस्कृति र प्रकृतिसँगको सम्बन्धले यात्रालाई सामाजिक अनुभवमा बदलिदिन्छ।
अपि–नाम्पाको यात्रा योजना बनाउँदा समय र तयारीलाई विशेष ध्यान दिनुपर्छ। दुर्गम भूगोल, मौसमको अनिश्चितता र लामो पदयात्राका कारण आवश्यक कपडा, जुत्ता, खानेपानी, प्राथमिक उपचार सामग्री र अन्य आधारभूत सामानको तयारी आवश्यक हुन्छ। यात्रा अघि स्थानीय बाटो र मौसमको अवस्था बुझ्नु तथा अनुभवी स्थानीय गाइडको सहयोग लिनु उपयोगी हुन्छ।
दशैंको लामो बिदामा हिमालसँग केही समय बिताउने योजना बनाउनेहरूका लागि अपि–नाम्पा फरक अनुभव दिन सक्ने गन्तव्य हो। यहाँको यात्रा आराम भन्दा बढी अनुभव, साहस र प्रकृतिसँगको निकटता खोज्ने यात्रुका लागि हो।
अपि नाम्पा हिमाल, हिमाली भू-दृश्य, वनजंगल, खोलानाला, स्थानीय गाउँबस्ती, पदयात्राका बाटा तथा हिमाली जैविक विविधता यहाँका मुख्य आकर्षण हुन्। मौसम खुलेका बेला हिमशृंखलाको दृश्य विशेष आकर्षक देखिन्छ।
यस क्षेत्रको यात्रा लामो भएकाले दशैंको छोटो बिदामा जाने यात्रुले आफ्नो समय अनुसार उपयुक्त पदमार्ग छनोट गर्नुपर्छ। बाटो र मौसम बारे स्थानीय सूचना लिएर हिँड्नु सुरक्षित हुन्छ।
५. साइपाल
सुदूरपश्चिमको हिमाली परिचय केवल अपि र नाम्पामा सीमित छैन। बझाङको आकाश माथि उभिएको साइपाल हिमालले पनि यो प्रदेशको हिमाली सौन्दर्यलाई आफ्नै विशिष्ट पहिचान दिएको छ। टाढाबाट सेता हिमशृंखला देखिनु, हिमाली बस्तीको जीवनशैली, उकाली–ओरालीले भरिएको पदमार्ग र विशाल पहाडी भू-दृश्य साइपाल क्षेत्रका विशेषता हुन्।
साइपाल तर्फको यात्रा सामान्य घुमफिर भन्दा फरक अनुभव हो। यहाँ पुग्न चाहने यात्रुले लामो पदयात्रा, कठिन भूगोल र मौसमको परिवर्तनलाई ध्यानमा राख्नुपर्छ। बाटोमा भेटिने गाउँ, चरन क्षेत्र, वनजंगल, खोलानाला र हिमाली वातावरणले यात्रालाई निरन्तर नयाँ दृश्य दिइरहन्छ। आधुनिक पर्यटकीय पूर्वाधार सीमित रहेकाले स्थानीय मार्गदर्शक र आवश्यक तयारी सहित यात्रा गर्नु उपयुक्त हुन्छ।
साइपाल क्षेत्रको अर्को आकर्षण यहाँको स्थानीय जीवनशैली हो। हिमाली भेगका मानिसको दैनिकी, परम्परागत घरबस्ती, पशुपालन, स्थानीय संस्कृति र प्रकृतिसँगको सम्बन्धलाई नजिकबाट बुझ्न सकिन्छ। त्यसैले साइपाल केवल हिमाल हेर्ने ठाउँ होइन, हिमालको काखमा बाँचिरहेको समाजलाई बुझ्ने अवसर पनि हो।
हिउँले ढाकिएका शिखर, नीलो आकाश र खुला हिमाली भू-दृश्यका कारण साइपाल क्षेत्र प्रकृति तथा साहसिक पर्यटनमा रुचि राख्नेहरूका लागि महत्वपूर्ण सम्भावना बोकेको गन्तव्य हो। यात्राका क्रममा देखिने प्राकृतिक दृश्य यहाँका मुख्य आकर्षण हुन्। हिमाली यात्रामा मौसम छिटो परिवर्तन हुन सक्ने भएकाले यात्रा अघि मौसम, बाटो र स्थानीय अवस्थाबारे जानकारी लिनु आवश्यक हुन्छ।
६. घोडाघोडी
कैलालीको घोडाघोडी ताल क्षेत्रमा पुग्दा सुदूरपश्चिमको अर्को परिचय भेटिन्छ सिमसार घोडाघोडी ताल केवल पानीको ठूलो सतह होइन। यसको वरिपरि फैलिएको सिमसार, वनस्पति, जलचर र चराचुरुङ्गीले यसलाई महत्वपूर्ण प्राकृतिक क्षेत्र बनाएका छन्। पहाडका पाटन र हिमाली पदमार्ग भन्दा फरक, यहाँको यात्रा पानी, सिमसार, हरियाली र तराईको स्थानीय जीवनसँग जोडिन्छ। शान्त तालको सतहमा देखिने आकाशको प्रतिबिम्ब, वरिपरिका वनस्पति र पानीमा आश्रित चराचुरुङ्गीले घोडाघोडीलाई प्रकृति अवलोकनका लागि विशेष बनाएका छन्।
घोडाघोडी क्षेत्र सिमसार पारिस्थितिक प्रणालीका दृष्टिले महत्वपूर्ण छ। ताल र आसपासका जलाशय तथा वन क्षेत्र विभिन्न प्रजातिका चराचुरुङ्गी र जलचरका लागि आश्रय स्थल बनेका छन्। बिहान सबेरै वा साँझपख ताल क्षेत्रमा पुग्दा चराहरूको आवाज र पानीको शान्त वातावरणले यात्रालाई फरक अनुभूति दिन्छ। प्रकृति र फोटोग्राफीमा रुचि राख्नेहरूका लागि यहाँ केही समय शान्त भएर बस्नु नै एउटा अनुभव बन्न सक्छ।
तालको छेउमा उभिएर हेर्दा पानीमा देखिने आकाश, वरिपरिका रूख र चराचुरुङ्गीको आवाजले यात्रालाई शान्त बनाउँछ। घोडाघोडी क्षेत्र सिमसार संरक्षणका दृष्टिले पनि महत्वपूर्ण छ। ताल र आसपासका जलाधारले स्थानीय जैविक प्रणालीलाई आधार दिएका छन्। पानीमा निर्भर चराचुरुङ्गी तथा अन्य जीवका लागि पनि यस्ता सिमसार क्षेत्र महत्वपूर्ण हुन्छन्।
घोडाघोडीको विशेषता प्रकृतिमा मात्रै छैन। यहाँको थारू संस्कृति पनि यात्राको महत्वपूर्ण हिस्सा हो। थारू समुदायको मौलिक जीवनशैली, परम्परागत घर, खानपान, कला र सांस्कृतिक अभ्यासलाई नजिकबाट बुझ्ने अवसर यात्रुले पाउन सक्छन्।
घोडाघोडी ताल, सिमसार क्षेत्र, चराचुरुङ्गी र आसपासको वन क्षेत्र मुख्य आकर्षण हुन्। बिहान र साँझको समय ताल क्षेत्रमा प्रकृति अवलोकनका लागि आकर्षक हुन सक्छ। चराचुरुङ्गी हेर्ने र फोटोग्राफी गर्नेहरूका लागि पनि यो क्षेत्र उपयोगी छ।
घोडाघोडी भ्रमणलाई स्थानीय संस्कृति बुझ्ने यात्रासँग जोड्न सकिन्छ। स्थानीय खानाको स्वाद लिनु, थारू संस्कृति बुझ्नु र स्थानीय समुदायसँग संवाद गर्नु यात्रालाई थप अर्थपूर्ण बनाउन सक्छ।
थारू समुदायको सांस्कृतिक जीवनमा प्रकृति र भूमिको सम्बन्ध गहिरो छ। त्यसैले घोडाघोडीमा ताल हेर्नुका साथै त्यस वरिपरि विकसित भएको मानव जीवनलाई बुझ्दा यात्रा अझ पूर्ण हुन्छ।
घोडाघोडीको यात्राले एउटा महत्वपूर्ण कुरा सम्झाउँछ पर्यटन केवल सुन्दर ठाउँ हेर्ने विषय होइन, त्यो ठाउँमा बस्ने मानिसको जीवन बुझ्ने माध्यम पनि हो। खप्तड, बडिमालिका, अपि–नाम्पा र साइपालले पहाड र हिमालको कथा सुनाउँछन् भने घोडाघोडीले पानी, सिमसार र तराईको जीवनको कथा सुनाउँछ।
७. शुक्लाफाँटा
कञ्चनपुरको शुक्लाफाँटा राष्ट्रिय निकुञ्ज पुग्दा भूगोल एकाएक बदलिन्छ। अग्ला पहाडको सट्टा फराकिलो मैदान देखिन्छ। जंगलको बीचमा खुला घाँसे क्षेत्र भेटिन्छ। यही घाँसे मैदान शुक्लाफाँटाको सबैभन्दा ठूलो पहिचानमध्ये एक हो। त्यसैसँग जोडिएको छ बाह्रसिंगा।
ठूलो संख्यामा बाह्रसिंगा देख्न सकिने नेपालको प्रमुख क्षेत्रका रूपमा शुक्लाफाँटा परिचित छ। खुला घाँसे मैदानमा समूहमा हिँडिरहेका बाह्रसिंगा देख्नु आफैंमा अविस्मरणीय दृश्य हुन सक्छ।
शुक्लाफाँटाको संसार बाह्रसिंगामै सीमित छैन। यहाँ पाटेबाघ, जंगली हात्ती, चित्तल, नीलगाई, चितुवा, बँदेललगायतका वन्यजन्तु पाइन्छन्। चराचुरुङ्गीको विविधता पनि यहाँको अर्को विशेषता हो।
शुक्लाफाँटाको जंगल सफारीमा सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा धैर्य हो। जंगलमा प्रवेश गरेपछि हरेक मोडमा जनावर देखिन्छ भन्ने हुँदैन। कहिलेकाहीँ लामो समयसम्म केही नदेखिन सक्छ। तर त्यही प्रतीक्षाका बीच अचानक घाँसे मैदानमा बाह्रसिंगाको समूह देखिन सक्छ, रूख माथि कुनै चरा बसिरहेको भेटिन सक्छ वा टाढाबाट हात्तीको झुण्ड देखिन सक्छ।
जंगल सफारी शुक्लाफाँटाको प्रमुख आकर्षण हो। सफारीका क्रममा बाह्रसिंगा, चित्तल, नीलगाई, जंगली हात्ती तथा विभिन्न प्रजातिका चराचुरुङ्गी अवलोकन गर्न सकिन्छ।
सालको जंगल, घाँसे मैदान, सिमसार र पानीका स्रोतले शुक्लाफाँटाको पारिस्थितिक प्रणालीलाई समृद्ध बनाएका छन्। चराप्रेमीका लागि पनि यो महत्वपूर्ण गन्तव्य हो। विभिन्न प्रजातिका जलचर, शिकारी चरा र अन्य चराहरू यहाँ देख्न सकिन्छ।
दशैं आसपासको समय शुक्लाफाँटा भ्रमणका लागि पनि आकर्षक हुन सक्छ। तर निकुञ्ज भ्रमण गर्दा तोकिएका नियम पालना गर्नु, वन्यजन्तुलाई जिस्क्याउन वा खाना खुवाउन नहुने र गाइडको निर्देशन पालना गर्नुपर्ने कुरा यात्रुले ध्यान दिनुपर्छ।
शुक्लाफाँटाको अर्को विशेषता भनेको तराईको स्थानीय संस्कृति र खानपानसँग यात्रालाई जोड्न सक्नु हो। निकुञ्जको यात्रा सकेपछि आसपासका बस्तीमा स्थानीय परिकार र जीवनशैली बुझ्न सकिन्छ।
एउटा यात्रामा अनेक सुदूरपश्चिम
दशैंको बिदामा सुदूरपश्चिम जाने योजना बनाउनु भनेको केवल घुम्न निस्कनु होइन। यो नेपालको एउटा फरक भूगोलसँग भेट हुनु हो।
काठमाडौंबाट हेर्दा टाढा लाग्ने सुदूरपश्चिम पुग्दा नेपाल कति विविध छ भन्ने अनुभूति हुन्छ। केही दिनको यात्रामै भूगोल बदलिन्छ। तराईको गर्मीबाट पहाडको चिसोमा पुगिन्छ। जंगलबाट पाटनमा पुगिन्छ। तालबाट हिमालको दृश्यमा पुगिन्छ। अनि प्रकृतिबाट मानिसको संस्कृतिमा प्रवेश हुन्छ।
सुदूरपश्चिमको अर्को विशेषता हो। यहाँका धेरै गन्तव्य अझै पनि प्रकृतिको मौलिक रूपसँग जोडिएका छन्। ठूलो शहरको भीड, अत्यधिक व्यावसायिक पर्यटन र कृत्रिम मनोरञ्जन भन्दा यहाँको आकर्षण प्रकृति र स्थानीय जीवनमा छ।
खप्तडले शान्त वातावरण र पाटनको सौन्दर्य देखाउँछ। रामारोशनले ताल र पहाडी प्रकृतिसँग भेट गराउँछ। शुक्लाफाँटाले वन्यजन्तु र घाँसे मैदानको संसार देखाउँछ। घोडाघोडीले सिमसार र थारू संस्कृति चिनाउँछ। बडिमालिकाले आस्था र हिमाली पदयात्रालाई जोड्छ। अपि–नाम्पा र साइपालले उच्च हिमाली भूगोलसँग साक्षात्कार गराउँछ। । तर सबै गन्तव्य एकैपटक पुग्ने प्रयास भन्दा आफ्नो समय, बजेट, शारीरिक क्षमता र रुचि अनुसार यात्रा योजना बनाउनु उपयुक्त हुन्छ।
उच्च पहाडी तथा हिमाली गन्तव्यमा मौसम र बाटोको अवस्थालाई प्राथमिकतामा राख्नुपर्छ। जंगल र निकुञ्जमा सम्बन्धित नियम पालना गर्नुपर्छ। स्थानीय संस्कृति र धार्मिक स्थलको सम्मान गर्नुपर्छ। फोहोर जथाभावी फाल्नु हुँदैन। प्राकृतिक सम्पदा हेर्न जाने यात्रुले त्यसलाई बिगारेर फर्किनु हुँदैन।
यात्रामा स्थानीय उत्पादन र सेवाको प्रयोग गर्न सके त्यसले स्थानीय अर्थतन्त्रमा पनि योगदान पुर्याउँछ। स्थानीय होटल, होमस्टे, गाइड, यातायात र स्थानीय उत्पादन प्रयोग गर्नु पर्यटनलाई समुदायसँग जोड्ने एउटा माध्यम हो। यात्राको सुन्दरता गन्तव्यमा मात्र हुँदैन। बाटोमा भेटिएका मानिस, सुनेका कथा, खाएका स्थानीय परिकार, देखेका पहाड, जंगलमा सुनिएको चराको आवाज र अपरिचित ठाउँमा बिताएका केही घडीले यात्रालाई सम्झनलायक बनाउँछन्।
दशैंको बिदामा सुदूरपश्चिम यात्रा गर्दा क्यामेरामा दृश्य मात्र कैद नगरी स्थानीय जीवनका कथा पनि सम्झेर फर्किन सकिन्छ। कुनै यात्रुका लागि खप्तडको पाटन सबैभन्दा ठूलो सम्झना बन्न सक्छ। कसैका लागि शुक्लाफाँटामा देखिएको बाह्रसिंगाको समूह। कसैका लागि रामारोशनको ताल। कसैका लागि घोडाघोडीको साँझ। कसैका लागि बडिमालिकाको उकालो।अनि कसैका लागि अपि–नाम्पा र साइपालको हिमाली दृश्य। प्रकृतिसँग केही समय बिताउने, नयाँ भूगोल बुझ्ने, स्थानीय संस्कृति चिन्ने र नेपालको पश्चिमी संसारलाई नजिकबाट हेर्ने हो भने सुदूरपश्चिमको बाटो समात्न सकिन्छ। सुदूरपश्चिममा यात्रा सकिँदैन। एउटा गन्तव्यबाट अर्को गन्तव्य सुरु हुन्छ।
